Politiestraatwerk onder corona

In het coronabeleid is het vermogen van de politie om lokaal maat­werk te leveren onvoldoende benut. Dat blijkt uit het onderzoek ‘Politiestraatwerk onder corona’, uitgevoerd door NHL Stenden Hoge­school, Open Universiteit en de Politieacademie in opdracht van het onderzoeksprogramma Politie en Wetenschap. De politietaak tijdens een pandemie is om de lokale samenleving te helpen door de crisis te komen. De politie moest echter landelijke corona­maat­regelen hand­haven zonder rekening te houden met de lokale situatie. ‘Mark Rutte stuurt de wijkagent aan.’, aldus de onderzoekers. Burgemeesters werden ge­pas­seerd, het model van ‘ge­bieds­gebonden politie’ genegeerd. Politiemensen ervoeren dan ook spanning tussen landelijke maat­­regelen en lokale handhaving. Het onderzoek biedt twee aandachtspunten voor een volgende crisis. Het eerste is een open uit­wisseling van ideeën over morele keuzes en dilemma’s binnen de politie. Het tweede is het in de lokale gemeenschap, onder gezag van de burgemeester en begeleid door politie­mensen, organiseren van ‘micro-­ fieldlabs’ om te ontdekken wat lokaal wél kan, om zo aan burgers een perspectief te bieden.

Het onderzoek bestond naast literatuuronderzoek uit het interviewen van politiemensen van basis­teams, een media-analyse om eerdere crises te reconstrueren en het raadplegen van politiecijfers om politiestraatwerk ten tijde van corona te vergelijken met politiestraatwerk van daarvóór.

Politiestraatwerk onder corona
Het onderzoek richt zich op de eerste maanden van de coronapandemie en kent twee perspectieven. Het eerste perspectief is alledaags politiewerk en is in hoofdzaak gebaseerd op praktijkverhalen van politiemensen. Politiestraatwerk onder corona kent drie soorten typische corona-gebeurtenissen: optreden tegen overtredingen van regels omtrent afstand houden; hulp verlenen aan onwel geworden personen; en optreden tegen ‘corona-spugers’ of ‑hoesters. Bij de eerste soort is de meeste variatie in het optreden, van streng tot meegaand en creatief. Daar spelen morele dilemma’s een duidelijke rol en wringt het landelijke beleid het meest met de lokale omstandig­heden. Bij de andere twee soorten gebeurtenissen ligt het eenvoudiger: aan onwel geworden personen wordt hulp verleend en ‘corona-spugers’ worden aangehouden, in de regel zonder te letten op risico’s voor de eigen gezondheid.

Politie in crisistijd en ethische dilemma’s
Het tweede perspectief in het onderzoek is ‘de politie in crisistijd’. In de coronacrisis diende de politie een nieuwe sociale orde te handhaven, inclusief repressief optreden tegen gewone burgers die dingen deden die daarvóór nog normaal waren. Dat, terwijl de te handhaven verboden onderwerp waren van maatschappelijke discussie. De Nederlandse politie werkt vanuit de filosofie van gebiedsgebonden politie, wat inhoudt dat zij rekening houdt met lokale samenlevingsnormen. Het handhaven van de centraal landelijk afge­kon­digde corona­maat­regelen staat daarmee op gespannen voet. De combinatie van de corona­maat­regelen, die vaak diep ingrepen op persoon­lijke levens, en ‘gewone mensen’ als doel­groep, maakte politiestraatwerk onder corona tot een ingewikkelde balanceeract met ethische dilemma’s. ‘Hiervoor ben ik niet bij de politie gekomen.’

Micro-fieldlabs
Het onderzoek leidt tot de conclusie dat burgemeesters bij een volgende pandemie de ruimte moet worden gegeven om met micro-fieldlabs te werken aan lokaal perspectief. Een micro-fieldlab is een werkelijk kleinschalig experiment, bijvoorbeeld om te ontdekken of en zo ja hoe een restaurant tien gasten kan hebben dan wel hoe op een dag vijf mensen in een zorginstelling bezoek kunnen krijgen. Het doel is om samen te ontdekken wat wél kan en de lokale gemeenschap perspectief te bieden in donkere tijden. Bij zo’n experiment zijn in elk geval betrokken het lokale bestuur, medisch deskundigen en wetenschappers die het experiment evalueren en daarover rapporteren. De rol voor de politie is het verbinden van partijen, het handhaven van de spel­regels en, mocht dat nodig zijn, het beschermen van het experiment.

Ook voor andere crises dan een pandemie zijn de  twee hoofdbevindingen uit dit onderzoek van belang: aandacht voor ethische dilemma’s in de alledaagse handhaving en een betere balans tussen landelijk beleid en de uitgangspunten van gebiedsgebonden politiewerk.

‍