De rol van sociale media bij de betrokkenheid van jongeren bij zware drugs- en geweldscriminaliteit

Eén op de vijf jongeren tussen de 16 en 27 jaar uit een jongerenpanel zegt via sociale media wel eens een oproep te hebben gezien voor drugs- of geweldsdelicten. Daarnaast gaf 6,1 procent aan zelf online voor zo’n klus te zijn benaderd. Dat blijkt uit het onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam, Erasmus Universiteit Rotterdam en het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR). Het onderzoek laat zien welke rol social media spelen bij de betrokkenheid van jongeren bij zware drugs en geweldscriminaliteit, zoals het uithalen van drugs, het plaatsen van een explosief en het plegen van een plofkraak. Jongeren waarmee voor het onderzoek is gesproken, vertellen dat zij meestal via hun directe omgeving betrokken zijn geraakt bij criminaliteit. Soms biedt dat bestaande fysieke netwerk alleen niet genoeg mogelijkheden om een delict te plegen. Via social media kunnen dan andere contacten worden gelegd voor de uitvoer van delicten.

Het onderzoek

De betrokkenheid van jongeren bij zware en georganiseerde criminaliteit staat nadrukkelijk op de politieke en beleidsmatige agenda, mede door recente berichten over jongeren die via sociale media zouden zijn benaderd voor zware gewelds- en drugsgerelateerde delicten. Om daar meer inzicht in te krijgen, legden de onderzoekers een vragenlijst voor aan 1.016 jongeren van 16 tot 27 jaar uit een jongerenpanel en analyseerden zij berichten in openbare Telegramgroepen. Bovendien interviewden ze jongerenwerkers en jongeren die betrokken waren bij criminaliteit of daartoe risico lopen.

Tachtig procent niet blootgesteld aan dit soort oproepen

Uit het vragenlijstonderzoek bleek dat tachtig procent van de respondenten nooit oproepen op sociale media heeft gezien waarin personen werden gezocht voor het plegen van een drugs- of geweldsdelict. Bij één op de vijf jongeren is dat wel het geval. Een kleiner deel van de respondenten, 6,1 procent, zegt ooit via sociale media te zijn benaderd voor een drugs- en/of geweldsgerelateerde klus. Dat zijn relatief vaker mannen jonger dan 21 jaar.

Snapchat, TikTok en Instagram

Onderzoek laat zien dat platforms als Snapchat, TikTok en Instagram daarbij een duidelijke rol spelen. Vooral Snapchat springt eruit als kanaal waarop jongeren met name voor drugsdelicten worden benaderd. Uit de interviews blijkt dat jongeren vaak van tevoren niet weten wat het bericht precies inhoudt en op wat voor ‘job’ ze reageren. Dat komt ook naar voren uit de analyse van Telegramberichten. Het grootste deel van de Telegramberichten bestaat uit vrij abstracte en algemene berichten, waarin ‘werk’ of een ‘klus’ wordt gevraagd of aangeboden zonder dat duidelijk is om wat voor criminele activiteit het gaat. Naast oproepen waarin uitvoerders voor criminele activiteiten worden gezocht, geven enkele respondenten aan dat er ook personen zijn die zichzelf via social media aanbieden voor het plegen van criminaliteit. Wanneer social mediaplatforms worden gebruikt voor het benaderen van jongeren, gaat het doorgaans om relatief eenvoudige, maar risicovolle klussen, zoals het vervoeren, dealen of uithalen van drugs, of het leggen van (vuurwerk)explosieven. Het gaat om taken waarvoor geen specifieke vaardigheden nodig zijn en die in principe door ‘iedereen’ kunnen worden uitgevoerd.

In aanraking via (in)directe sociale netwerk

Het merendeel van professionals en jongeren geeft tot slot aan dat jongeren voornamelijk geleidelijk via hun (in)directe sociale netwerk, zoals familieleden en klas- en buurtgenoten, in aanraking komen met criminaliteit. Daarbij wijzen de jongeren op allerlei risico’s die social media met zich meebrengen voor bijvoorbeeld uitvoerders van criminaliteit. Social media lijken vooral de criminele mogelijkheden voor zowel ‘opdrachtgevers’ en tussenpersonen als voor gemotiveerde daders te vergroten en te faciliteren. De onderzoekers geven aan dat het belangrijk is dat de digitale weerbaarheid van zowel jongeren als professionals wordt versterkt en de rol van technologiebedrijven kritisch wordt bekeken.