Online mobilisatie, offline escalatie

Online mobilisatieprocessen waarbij politieke, maatschappelijke en/of ideologische elementen een rol spelen, volgen geen vast patroon, maar kennen wel terugkerende kenmerken en mechanismen. Dit onderzoek laat zien dat dergelijke processen zich op uiteenlopende manieren kunnen ontwikkelen en dat het voor de politie niet altijd eenvoudig is om mogelijke offline escalatie tijdig te signaleren en te duiden. Online aanjagers passen hun communicatie en organisatievormen voortdurend aan, terwijl de politie te maken heeft met juridische, organisatorische en praktische beperkingen. De onderzoekers bevelen daarom onder meer aan om sterker in te zetten op een consistente benadering van deze online mobilisatieprocessen, met meer uniformiteit in werkwijzen, indicatoren en terminologie. Daarbij blijft de bescherming van fundamentele rechten en vrijheden een belangrijk aandachtspunt.

De afgelopen jaren hebben zich verschillende grootschalige openbare-ordeverstoringen voorgedaan waarbij politieke, maatschappelijke en/of ideologische elementen een rol speelden en die voortkwamen uit, of werden versterkt door online dynamieken. Onderzocht is hoe deze online mobilisatieprocessen verlopen en wat er voor de politie nodig én mogelijk is om daarmee samenhangende strafbare feiten beter te voorkomen of te verminderen.

Onderzoeksopzet

Voor het onderzoek zijn diverse politiemedewerkers geïnterviewd, onder wie medewerkers betrokken bij de Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO), OSINT- en CTER-medewerkers en (digitale) wijkagenten. Daarnaast zijn twee casussen onderzocht , namelijk de studentenprotesten in mei 2024 en de ongeregeldheden rond de voetbalwedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv in november 2024.

Resultaten

Openbare platforms worden doorgaans ingezet om een breed publiek te informeren en mobiliseren, terwijl besloten platforms worden gebruikt voor het uitwerken van concrete plannen en het coördineren van acties. Mobilisatie vindt bovendien niet uitsluitend plaats via expliciete oproepen, maar ook via indirecte of verhullende bewoordingen, memes en symbolen. Mobilisatie verloopt niet hiërarchisch, maar vaak via dynamische netwerken van individuen en groeperingen.

Om mogelijke offline escalatie in te schatten, kijkt de politie naar verschillende indicatoren. Daarbij gaat het onder meer om de concreetheid van online oproepen, zoals het noemen van een datum, tijdstip of locatie, maar ook om de afzender, de reacties van andere gebruikers, het bereik en de verspreiding van berichten, en de bredere context. Ook veranderingen in online communicatiepatronen kunnen relevant zijn. Deze signalen vragen steeds om een beoordeling in samenhang met de specifieke omstandigheden, waardoor het lastig blijft om te bepalen welke online mobilisatie daadwerkelijk zal uitmonden in openbare-ordeverstoringen. Er bestaat binnen de politie behoefte aan duidelijkere juridische kaders voor online monitoring en gegevensvergaring. Ook is de grens tussen legitiem activisme en strafbare gedragingen die daaruit kunnen voortkomen in de praktijk niet altijd eenvoudig te bepalen.

Aanbevelingen

‍De onderzoekers pleiten voor een meer gespecialiseerde en consistente benadering van online mobilisatieprocessen die kunnen leiden tot ernstige openbare-ordeverstoringen. Meer aandacht voor terugkerende kenmerken, dynamieken en gebruikersrollen, evenals meer uniformiteit in werkwijzen, indicatoren en terminologie, kan bijdragen aan een betere duiding, vroegtijdiger signalering en een efficiënter gebruik van politiecapaciteit. Daarnaast bevelen zij aan om meldmogelijkheden voor zorgwekkende online berichten toegankelijker en zichtbaarder te maken en de samenwerking tussen politie en burgers te versterken. Er is meer transparantie nodig over taken en bevoegdheden van de politie in het online domein en een duidelijker en beter toepasbaar juridisch kader voor online gegevensvergaring en monitoring. De onderzoekers benadrukken dat de aanpak niet uitsluitend bij de politie kan liggen, maar vraagt om een geïntegreerde benadering waarin ook burgers, online platforms en andere professionals een rol vervullen.